Ngày 25/2/2026, Tô Lâm nhắc con số khoảng 16 tỷ USD của sân bay Long Thành và hỏi thẳng: hiệu quả đâu, thu hồi vốn thế nào, chuẩn kỹ thuật ra sao. Cú tát ấy khiến cả nước bàng hoàng, nhưng điều đáng suy ngẫm là: những câu hỏi căn bản này lẽ ra phải xuất hiện từ lúc lập chủ trương, chứ không phải chờ “soi mới lộ”.
Ở Việt Nam, phản biện trong đầu tư công bị biến thành “trò diễn”. Hội đồng thẩm định đáng lẽ là cơ quan phê phán thì lại diễn vai hề “giả trân”: biên bản với kết quả được bóng cho hợp ý lãnh đạo, còn rủi ro bị đẩy xuống cuối trang để che mắt công chúng. Ai cảnh báo đội vốn, chậm tiến độ, tiêu chuẩn chắp vá… là trở thành “phản động”, im lặng thì mới được yên thân.
Hậu quả là dự án kéo dài, đội vốn, ngân sách bị vơ vét như chiếc túi không đáy. Doanh nghiệp tư nhân trễ một ngày như mất máu; dự án nhà nước trễ nhiều năm lại xin điều chỉnh vốn, xin gia hạn, xin “thông cảm”. Khi không có phản biện độc lập và cơ chế chịu trách nhiệm cá nhân, thất bại không còn là ngoại lệ mà thành thói tật, rồi tất cả lại đâu vào đấy.
“Mất bò mới lo làm chuồng”, đến khi có hậu quả thì mới tìm cách phản biện. Muốn chữa tận gốc, phải trả quyền lực cho dân: dân biết, dân bàn, và dân kiểm tra. Nếu không, tất cả những dự án công sẽ là một vòng lặp: hào nhoáng lúc vẽ – kinh khủng lúc làm – đội vốn lúc tính.
